1. પ્રાદેશિક વર્તમાન પ્રવાહો: ગુજરાત રાજ્ય (Gujarat Regional Affairs & Schemes)
ગુજરાત સરકારે શિક્ષણ, આરોગ્ય, ઉદ્યોગ અને રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષેત્રે અનેક મહત્ત્વાકાંક્ષી નીતિઓ અને યોજનાઓ અમલી બનાવી છે:
| યોજના / પ્રોજેક્ટ | ક્ષેત્ર & સ્થળ | મુખ્ય જોગવાઈઓ & પરીક્ષાલક્ષી વિગતો |
|---|---|---|
| GIFT City (ગાંધીનગર) | આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સેવાઓ (IFSCA) | ભારતનું પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી. IFSCA નું વડું મથક; બુલિયન એક્સચેન્જ (IIBX); ઓસ્ટ્રેલિયાની ડીકિન (Deakin) અને વુલોંગોંગ (Wollongong) યુનિવર્સિટીના કેમ્પસ. |
| નમો લક્ષ્મી અને નમો સરસ્વતી યોજના | કન્યા કેળવણી & STEM પ્રવાહ | નમો લક્ષ્મી: ધોરણ ૯ થી ૧૨ માં અભ્યાસ કરતી વિદ્યાર્થિનીઓને ૪ વર્ષમાં કુલ રૂ. ૫૦,૦૦૦ ની સહાય. નમો સરસ્વતી: ધોરણ ૧૧-૧૨ વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં અભ્યાસ માટે વાર્ષિક રૂ. ૨૫,૦૦૦ સુધીની સહાય. |
| સેમિકન્ડક્ટર હબ (ધોલેરા & સાણંદ) | હાઇટેક મેન્યુફેક્ચરિંગ | ગુજરાત દેશનું પ્રથમ સેમિકન્ડક્ટર પોલિસી (૨૦૨૨-૨૭) જાહેર કરનાર રાજ્ય. સાણંદ (અમદાવાદ) ખાતે માઇક્રોન (Micron) નો એસેમ્બલી પ્લાન્ટ અને ધોલેરા SIR ખાતે ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ - PSMC (તાઇવાન) ની દેશની પ્રથમ કોમર્શિયલ ચિપ ફેબ્રિકેશન ફેસિલિટી. |
| PM-JAY 'મા' કાર્ડ (આરોગ્ય કવચ) | આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ | ગુજરાત સરકારે પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના હેઠળ વાર્ષિક મફત તબીબી સારવારની મર્યાદા રૂ. ૫ લાખથી વધારીને રૂ. ૧૦ લાખ કરી છે. |
| PM-MITRA મેગા ટેક્સટાઇલ પાર્ક | કાપડ ઉદ્યોગ | નવસારી જિલ્લાના વાંસી-બોરસી ખાતે ૧,૧૧૫ એકરમાં સ્થાપિત પ્રધાનમંત્રી મેગા ઇન્ટીગ્રેટેડ ટેક્સટાઇલ રીજન એન્ડ એપેરલ પાર્ક (5F વિઝન: Farm to Fibre to Factory to Fashion to Foreign). |
| ખાવડા હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક | હરિત ઊર્જા (કચ્છ) | વિશ્વનો સૌથી મોટો સોલર-વિન્ડ હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક (ક્ષમતા: ૩૦,૦૦૦ મેગાવોટ - ૩૦ GW). |
💡 ઉદાહરણ ૧: પ્રાદેશિક વર્તમાન પ્રવાહ પ્રશ્ન
પ્રશ્ન ગુજરાત સરકારના બજેટમાં જાહેર થયેલ 'નમો લક્ષ્મી યોજના' અંતર્ગત ધોરણ ૯ થી ૧૨ ની વિદ્યાર્થિનીઓને ૪ વર્ષ દરમિયાન કુલ કેટલી નાણાકીય સહાય આપવામાં આવે છે?
યોજનાકીય વિશ્લેષણ:
• નમો લક્ષ્મી યોજનાનો મુખ્ય હેતુ માધ્યમિક-ઉચ્ચતર માધ્યમિકમાં કન્યાઓનો ડ્રોપ-આઉટ રેટ ઘટાડવાનો છે.
• સહાય માળખું: ધોરણ ૯ અને ૧૦ માટે વાર્ષિક રૂ. ૧૦,૦૦૦ (રૂ. ૫૦૦ પ્રતિ માસ × ૧૦ માસ + બોર્ડ પાસ કરવા પર રૂ. ૫,૦૦૦) = રૂ. ૨૦,૦૦૦.
• ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ માટે વાર્ષિક રૂ. ૧૫,૦૦૦ (રૂ. ૭૫૦ પ્રતિ માસ × ૧૦ માસ + બોર્ડ પાસ કરવા પર રૂ. ૭,૫૦૦) = રૂ. ૩૦,૦૦૦.
• ૪ વર્ષની કુલ સહાય = ૨૦,૦૦૦ + ૩૦,૦૦૦ = રૂ. ૫૦,૦૦૦.
• નમો લક્ષ્મી યોજનાનો મુખ્ય હેતુ માધ્યમિક-ઉચ્ચતર માધ્યમિકમાં કન્યાઓનો ડ્રોપ-આઉટ રેટ ઘટાડવાનો છે.
• સહાય માળખું: ધોરણ ૯ અને ૧૦ માટે વાર્ષિક રૂ. ૧૦,૦૦૦ (રૂ. ૫૦૦ પ્રતિ માસ × ૧૦ માસ + બોર્ડ પાસ કરવા પર રૂ. ૫,૦૦૦) = રૂ. ૨૦,૦૦૦.
• ધોરણ ૧૧ અને ૧૨ માટે વાર્ષિક રૂ. ૧૫,૦૦૦ (રૂ. ૭૫૦ પ્રતિ માસ × ૧૦ માસ + બોર્ડ પાસ કરવા પર રૂ. ૭,૫૦૦) = રૂ. ૩૦,૦૦૦.
• ૪ વર્ષની કુલ સહાય = ૨૦,૦૦૦ + ૩૦,૦૦૦ = રૂ. ૫૦,૦૦૦.
સાચો જવાબ: કુલ રૂ. ૫૦,૦૦૦ (ચાર વર્ષમાં)
2. રાષ્ટ્રીય નીતિઓ, યોજનાઓ અને કાયદાકીય સુધારાઓ (National Policies & Governance)
- રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020): ૧૦+૨ માળખાને બદલીને ૫+૩+૩+૪ માળખું (ફાઉન્ડેશનલ ૩-૮ વર્ષ, પ્રિપેરેટરી ૮-૧૧ વર્ષ, મિડલ ૧૧-૧૪ વર્ષ, સેકન્ડરી ૧૪-૧૮ વર્ષ). ધોરણ ૫ સુધી માતૃભાષા/પ્રાદેશિક ભાષામાં શિક્ષણ. ૨૦૩૫ સુધીમાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં Gross Enrolment Ratio (GER) ૫૦% કરવાનો લક્ષ્યાંક.
- નવા ફોજદારી કાયદા (૧ જુલાઈ ૨૦૨૪ થી અમલી):
- ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS - 2023): IPC 1860 ના સ્થાને. રાજદ્રોહ (Sedition) ની કલમ ૧૨૪A નાબૂદ કરી દેશદ્રોહ (Treason) ની જોગવાઈ; સામૂહિક સજા તરીકે સામુદાયિક સેવા (Community Service) નો સમાવેશ.
- ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS - 2023): CrPC 1973 ના સ્થાને. ઈ-એફઆઈઆર (e-FIR), ઝીરો એફઆઈઆર, ફોરેન્સિક તપાસ ફરજિયાત.
- ભારતીય સાક્ષ્ય અધિનિયમ (BSA - 2023): Evidence Act 1872 ના સ્થાને. ડિજિટલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક પુરાવાઓને પ્રાથમિક પુરાવા તરીકે કાનૂની માન્યતા.
- પીએમ સૂર્ય ઘર: મફત વીજળી યોજના: દેશના ૧ કરોડ ઘરોની છત પર સોલર રૂફટોપ લગાવી દર મહિને ૩૦૦ યુનિટ સુધી મફત વીજળી પૂરી પાડવાની કેન્દ્રીય યોજના (કુલ ખર્ચ: રૂ. ૭૫,૦૨૧ કરોડ).
- આયુષ્માન ભારત PM-JAY વયવંદના વિસ્તરણ: ૭૦ વર્ષ કે તેથી વધુ વયના તમામ વરિષ્ઠ નાગરિકો (આવકની કોઈપણ મર્યાદા વિના) ને વાર્ષિક રૂ. ૫ લાખનું વધારાનું મફત સ્વાસ્થ્ય વીમા કવચ આપવાની કેબિનેટ મંજૂરી.
💡 ઉદાહરણ ૨: રાષ્ટ્રીય નીતિ સંબંધિત પ્રશ્ન
પ્રશ્ન નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) તૈયાર કરવા માટે રચાયેલી રાષ્ટ્રીય ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિના અધ્યક્ષ કોણ હતા અને તેમાં ૧૦+૨ ના સ્થાને કયું નવું શૈક્ષણિક માળખું રજૂ કરાયું?
નીતિગત તથ્યો:
• સમિતિના અધ્યક્ષ: પ્રખ્યાત અવકાશ વૈજ્ઞાનિક અને ઇસરોના પૂર્વ ચેરમેન ડૉ. કે. કસ્તુરીરંગન (Dr. K. Kasturirangan).
• નવું શૈક્ષણિક માળખું: ૫ + ૩ + ૩ + ૪ (૫ વર્ષ ફાઉન્ડેશનલ, ૩ વર્ષ પ્રિપેરેટરી, ૩ વર્ષ મિડલ, અને ૪ વર્ષ સેકન્ડરી).
• સમિતિના અધ્યક્ષ: પ્રખ્યાત અવકાશ વૈજ્ઞાનિક અને ઇસરોના પૂર્વ ચેરમેન ડૉ. કે. કસ્તુરીરંગન (Dr. K. Kasturirangan).
• નવું શૈક્ષણિક માળખું: ૫ + ૩ + ૩ + ૪ (૫ વર્ષ ફાઉન્ડેશનલ, ૩ વર્ષ પ્રિપેરેટરી, ૩ વર્ષ મિડલ, અને ૪ વર્ષ સેકન્ડરી).
સાચો જવાબ: ડૉ. કે. કસ્તુરીરંગન; માળખું: ૫+૩+૩+૪
3. અવકાશ વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને સંરક્ષણ (Space, Science & Defense)
⚡ ISRO અને સંરક્ષણ ઐતિહાસિક સિદ્ધિઓ
• ચંદ્રયાન-૩ (Chandrayaan-3): ૨૩ ઓગસ્ટ ૨૦૨૩ ના રોજ સાંજે ૬:૦૪ વાગ્યે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ (Lunar South Pole) નજીક સોફ્ટ લેન્ડિંગ કરનાર ભારત વિશ્વનો પ્રથમ દેશ બન્યો. પ્રક્ષેપણ રોકેટ: LVM3-M4; લેન્ડર: વિક્રમ (Vikram); રોવર: પ્રજ્ઞાન (Pragyan). લેન્ડિંગ સ્થળનું નામ: 'શિવશક્તિ પોઇન્ટ'. ૨૩ ઓગસ્ટને રાષ્ટ્રીય અવકાશ દિવસ (National Space Day) તરીકે જાહેર કરાયો.
• આદિત્ય-L1 (Aditya-L1): ભારતનું સૌપ્રથમ સૂર્ય મિશન. પૃથ્વીથી ૧૫ લાખ કિમી દૂર સૂર્ય-પૃથ્વી પ્રણાલીના લેગ્રેન્જ પોઇન્ટ 1 (L1) ફરતે હેલો ઓર્બિટ (Halo Orbit) માં સ્થાપિત.
• ગગનયાન (Gaganyaan): ભારતનું પ્રથમ માનવસહિત અવકાશ મિશન; ૪ વાયુસેના પાયલોટો (વ્યોમનાટ્સ) ની તાલીમ; મહિલા રોબોટ 'વ્યોમમિત્ર' નું અગાઉ પરીક્ષણ.
• અગ્નિ-૫ મિસાઇલ (Mission Divyastra): MIRV ટેકનોલોજી (Multiple Independently Targetable Re-entry Vehicle) સાથે સફળ પરીક્ષણ, જે એક સાથે અનેક પરમાણુ શસ્ત્રો અલગ-અલગ લક્ષ્યાંકો પર છોડી શકે છે. રેન્જ: ૫,૦૦૦+ કિમી.
💡 ઉદાહરણ ૩: સ્પેસ મિશન વર્તમાન પ્રશ્ન
પ્રશ્ન ચંદ્રયાન-૩ ના ચંદ્ર પર સફળ ઉતરાણની ઐતિહાસિક તારીખ ૨૩ ઓગસ્ટને કયા દિવસ તરીકે ઉજવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે અને લેન્ડિંગ સ્થળને શું નામ આપવામાં આવ્યું છે?
વિશ્લેષણ:
• માનનીય વડાપ્રધાન દ્વારા બે ઐતિહાસિક જાહેરાતો કરાઈ હતી:
૧. ૨૩ ઓગસ્ટ ⇒ રાષ્ટ્રીય અવકાશ દિવસ (National Space Day).
૨. ચંદ્રયાન-૩ ના વિક્રમ લેન્ડરનું ટચડાઉન સ્થળ ⇒ 'શિવશક્તિ પોઇન્ટ' (Shiv Shakti Point).
• (ચંદ્રયાન-૨ ના પદચિહ્નો વાળા સ્થળને 'તિરંગા પોઇન્ટ' નામ અપાયું હતું).
• માનનીય વડાપ્રધાન દ્વારા બે ઐતિહાસિક જાહેરાતો કરાઈ હતી:
૧. ૨૩ ઓગસ્ટ ⇒ રાષ્ટ્રીય અવકાશ દિવસ (National Space Day).
૨. ચંદ્રયાન-૩ ના વિક્રમ લેન્ડરનું ટચડાઉન સ્થળ ⇒ 'શિવશક્તિ પોઇન્ટ' (Shiv Shakti Point).
• (ચંદ્રયાન-૨ ના પદચિહ્નો વાળા સ્થળને 'તિરંગા પોઇન્ટ' નામ અપાયું હતું).
સાચો જવાબ: રાષ્ટ્રીય અવકાશ દિવસ; શિવશક્તિ પોઇન્ટ
4. આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો અને વૈશ્વિક સમિટ્સ (International Summits & Global South)
- G20 નવી દિલ્હી શિખર સંમેલન ૨૦૨૩:
- ભારતના અધ્યક્ષપદ હેઠળ નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે સંપન્ન.
- થીમ: "વસુધૈવ કુટુંબકમ - એક પૃથ્વી, એક પરિવાર, એક ભવિષ્ય" (One Earth, One Family, One Future).
- ઐતિહાસિક સિદ્ધિ: આફ્રિકન યુનિયન (AU - 55 દેશોનું સંગઠન) ને G20 ના કાયમી ૨૧મા સભ્ય તરીકે સમાવાયું (G20 → G21).
- મુખ્ય પહેલ: IMEC કોરિડોર (ઇન્ડિયા-મિડલ ઇસ્ટ-યુરોપ ઇકોનોમિક કોરિડોર) અને ગ્લોબલ બાયોફ્યુઅલ એલાયન્સ (GBA) નો શુભારંભ.
- બ્રિક્સ (BRICS) વિસ્તરણ: બ્રિક્સ જૂથ (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા) માં નવા સભ્ય દેશો (ઈરાન, ઈજિપ્ત, ઇથોપિયા, યુએઈ) નું ઔપચારિક જોડાણ. ૧૬મી બ્રિક્સ સમિટ ૨૦૨૪ રશિયાના કઝાન (Kazan) ખાતે યોજાઈ.
- ક્વાડ (QUAD - Quadrilateral Security Dialogue): ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાનું જૂથ — મુક્ત, સુરક્ષિત અને ખુલ્લા ઇન્ડો-પેસિફિક વિસ્તાર માટે કાર્યરત.
💡 ઉદાહરણ ૪: આંતરરાષ્ટ્રીય શિખર સંમેલન પ્રશ્ન
પ્રશ્ન ભારતના અધ્યક્ષપદે યોજાયેલ ૧૮મી G20 શિખર બેઠકમાં કયા સંગઠનને જૂથના કાયમી ૨૧મા સભ્ય તરીકે સર્વસંમતિથી પ્રવેશ આપવામાં આવ્યો?
સમજૂતી:
• નવી દિલ્હી સમિટ (સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩) માં ભારતે ગ્લોબલ સાઉથના અવાજને બુલંદ કરતાં ૫૫ આફ્રિકન દેશોના બનેલા આફ્રિકન યુનિયન (African Union - AU) ને કાયમી સભ્ય બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો.
• તમામ દેશોએ સમર્થન આપતાં આફ્રિકન યુનિયન યુરોપિયન યુનિયન (EU) ની જેમ સંસ્થાકીય કાયમી સભ્ય બન્યું.
• નવી દિલ્હી સમિટ (સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩) માં ભારતે ગ્લોબલ સાઉથના અવાજને બુલંદ કરતાં ૫૫ આફ્રિકન દેશોના બનેલા આફ્રિકન યુનિયન (African Union - AU) ને કાયમી સભ્ય બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો.
• તમામ દેશોએ સમર્થન આપતાં આફ્રિકન યુનિયન યુરોપિયન યુનિયન (EU) ની જેમ સંસ્થાકીય કાયમી સભ્ય બન્યું.
સાચો જવાબ: આફ્રિકન યુનિયન (African Union - AU)
5. રમતગમત અને સર્વોચ્ચ પુરસ્કારો (Sports, Cinema & Highest National Honors)
ભારત રત્ન ૨૦૨૪ (ભારતનો સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર - ૫ મહાનુભાવોને સમર્પિત):
- કર્પૂરી ઠાકુર (મરણોત્તર): બિહારના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી; 'જનાયક' તરીકે જાણીતા સામાજિક ન્યાયના પ્રણેતા.
- લાલકૃષ્ણ અડવાણી: ભારતના પૂર્વ નાયબ વડાપ્રધાન અને વરિષ્ઠ રાજનેતા.
- પી. વી. નરસિંહ રાવ (મરણોત્તર): ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન; ૧૯૯૧ ના આર્થિક સુધારા (LPG) ના પ્રણેતા.
- ચૌધરી ચરણ સિંહ (મરણોત્તર): ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન અને ખેડૂત નેતા.
- ડૉ. એમ. એસ. સ્વામીનાથન (મરણોત્તર): ભારતીય હરિયાળી ક્રાંતિ (Green Revolution) ના જનક.
સાહિત્ય અને રમતગમત પુરસ્કારો:
- ૫૮મો જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર (Jnanpith Award): સંયુક્ત રીતે પ્રસિદ્ધ ઉર્દૂ કવિ/ગીતકાર ગુલઝાર (સંપૂર્ણ સિંહ કાલરા) અને સંસ્કૃતના વિદ્વાન જગદ્ગુરુ રામભદ્રાચાર્ય ને એનાયત.
- મેજર ધ્યાનચંદ ખેલરત્ન પુરસ્કાર: ભારતનો સર્વોચ્ચ રમત પુરસ્કાર (રોકડ રકમ: રૂ. ૨૫ લાખ). બેડમિન્ટનની વિશ્વ વિજેતા જોડી સાત્વિકસાઇરાજ રાંકીરેડ્ડી અને ચિરાગ શેટ્ટી ને એનાયત.
- પેરિસ ઓલિમ્પિક્સ ૨૦૨૪: ભારતે કુલ ૬ મેડલ જીત્યા (૧ સિલ્વર, ૫ બ્રોન્ઝ). નીરજ ચોપરાએ જેવલિન થ્રો (ભાલા ફેંક) માં 89.45 મીટર સાથે સિલ્વર મેડલ જીતીને સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસમાં વ્યક્તિગત સ્પર્ધામાં સતત બે ઓલિમ્પિક મેડલ જીતનાર પ્રથમ ટ્રેક એન્ડ ફિલ્ડ એથ્લેટ બન્યા. મનુ ભાકરે શૂટિંગમાં એક જ ઓલિમ્પિકમાં બે બ્રોન્ઝ મેડલ જીતી ઇતિહાસ રચ્યો.
💡 ઉદાહરણ ૫: રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પ્રશ્ન
પ્રશ્ન વર્ષ ૨૦૨૪ માં ભારતના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન 'ભારત રત્ન' થી સન્માનિત થયેલા ડૉ. એમ. એસ. સ્વામીનાથન કઈ ક્રાંતિના જનક તરીકે ઓળખાય છે?
ઐતિહાસિક તથ્ય:
• ડૉ. એમ. એસ. સ્વામીનાથન ભારતમાં ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા ધરાવતી ઘઉં અને ડાંગરની જાતો (HYV Seeds) વિકસાવવા માટે પ્રખ્યાત છે.
• તેઓ ભારતમાં હરિયાળી ક્રાંતિ (Green Revolution) ના પિતા તરીકે ઓળખાય છે (વિશ્વ સ્તરે ડૉ. નોર્મન બોરલોગ પિતા ગણાય છે).
• ડૉ. એમ. એસ. સ્વામીનાથન ભારતમાં ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા ધરાવતી ઘઉં અને ડાંગરની જાતો (HYV Seeds) વિકસાવવા માટે પ્રખ્યાત છે.
• તેઓ ભારતમાં હરિયાળી ક્રાંતિ (Green Revolution) ના પિતા તરીકે ઓળખાય છે (વિશ્વ સ્તરે ડૉ. નોર્મન બોરલોગ પિતા ગણાય છે).
સાચો જવાબ: ભારતીય હરિયાળી ક્રાંતિ (Green Revolution) ના જનક